Zręcin. Tu zakopano dzieci z getta w Jedliczu

Na Podkarpaciu trwają 18. obchody Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Organizatorem jest Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie i Uniwersytet Rzeszowski przy współpracy Podkarpackiego Kuratora Oświaty. Patronat honorowy sprawuje Marszałek Województwa Podkarpackiego Władysław Ortyl.

IPN w Rzeszowie przypomina, że 81 lat temu, 27 stycznia 1945 roku, sowiecka armia zajęła niemiecki obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau, wyzwalając około 7 tysięcy więźniów. We wcześniejszych miesiącach Niemcy zacierali ślady ludobójstwa. Wymordowali Żydów z Sonderkommando (obsługa krematoriów i komór gazowych), likwidowali doły z ludzkimi prochami, palili akta, wysadzali krematoria.

Ostatnie, krematorium V, zniszczyli w przeddzień wyzwolenia. Wywozili do Niemiec urządzenia techniczne z komór i pieców. Prawie 60 tys. więźniów zmusili do ewakuacji na zachód. W Marszu Śmierci w mroźnym styczniu 1945 roku zginęło co najmniej 15 tys. ludzi.

W rocznicę wyzwolenia Więźniów obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau na całym świecie obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Święto to zostało uchwalone przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2005 roku, by zachować pamięć o Żydach pomordowanych w czasie II wojny światowej.

- Pamięć Żydów, zamordowanych przez Niemców w czasie Holocaustu, czcimy na Podkarpaciu przez kilka dni w miastach i mniejszych miejscowościach, gdzie istnieją miejsca związane z tymi tragicznymi wydarzeniami - informuje rzeszowski IPN.

Dzisiaj (26 stycznia) obchody odbyły się w Krośnie i współorganizowane były przez Muzeum Rzemiosła. Rozpoczęły się wspólną modlitwą i upamiętnieniem Ofiar Holocaustu na cmentarzu żydowskim przy ul. ks. Władysława Sarny. Pamięć Żydów krośnieńskich uczczono też przy pamiątkowej tablicy znajdującej się w miejscu dawnego getta żydowskiego przy ul. Franciszkańskiej (zobacz: "Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holocaustu. Uroczystości w Krośnie").

W Piwnicy PodCieniami przy ul. Rynek 5 prelekcję "Nie(znane) miejsca pochówku - wybrane przykłady mogił Ofiar Zagłady w województwie podkarpackim" wygłosił Bartosz Rohan z Muzeum Rzemiosła w Krośnie.

- Organizując obchody chcemy przypominać o tym, co się wydarzyło, chcemy podkreślać pamięć o wszystkich nacjach, które podczas wojny straciły życie. Oby nigdy takie tragiczne wydarzenia nie się powtórzyły - powiedziała dr Marta Rymar, dyrektor Muzeum Rzemiosła w Krośnie.

Bartosz Rohan w swojej prelekcji zaprezentował wybrane, często mało znane, miejsca pochówków osób, które niesłusznie zginęły, a które spoczywają na Podkarpaciu.
Jak podkreślił, takich miejsc w naszym województwie jest bardzo dużo i na pewno nie wszystkie jeszcze zostały ujawnione. Trzeba będzie jeszcze na to poczekać i wiele lat.

- A skąd ten tytuł? W szerszym kontekście miejsca te mogą uchodzić za nieznane, nie mówi się o nich zbyt często i w pamięci ludzi uciekają. Natomiast znane są najczęściej ludziom zamieszkującym w pobliżu, gdzieś coś słyszeli od rodziny, znajomych. Są to najczęściej miejsca, gdzie nie ma żadnych tablic pamiątkowych, pomników, często na uboczu - podkreślił Bartosz Rohan.

W trakcie prelekcji opowiedział między innymi o miejscu, które znajduje się w Zręcinie. Na prywatnej posesji, na rogu ulic Łukasiewicza i Klobasy-Zręckiego znajduje się mogiła niemowląt i małych dzieci ze zlikwidowanego getta w Jedliczu.

- Przekazy ustne mówią też o nieznanej liczbie dzieci chrześcijańskich pochowanych w tym samym miejscu. Ich pochodzenie, przynajmniej na razie, pozostaje nieznane. Łącznie mogło zostać tutaj zakopanych kilkadziesiąt niemowląt i małych dzieci - opowiadał Bartosz Rohan.

Ziemia ta należała później do kobiety pochodzenia żydowskiego, która po wojnie wyszła za mąż za mężczyznę, który ją ocalił w czasie okupacji hitlerowskiej. Wokół grobu kobieta zasadziła kilka drzew, a jedno z nich przetrwało do naszych czasów i zostało ścięte w 2021 roku.

- Obecnie pozostała jeszcze tabliczka z napisem "Mogiła zbiorowa najmłodszych ofiar II wojny światowej", którą ufundowała wspomniana wcześniej kobieta, uratowana z zagłady. Umieszczona jest na niewielkim cokole - dodał prelegent.

Bartosz Rohan wspomniał również historię młodej, około 20-letniej Żydówki, która została zastrzelona w 1943 roku w Haczowie. Okoliczności zamordowania młodej kobiety o imieniu Taube (nazwisko prawdopodobnie Fleschman), ukrywającej się w jednym z domów na terenie Haczowa, znajdują się w aktach śledztwa Instytutu Pamięci Narodowej.

- Z akt wynika, że młoda Żydówka została najpierw doprowadzona na Posterunek Policji w Haczowie, a następnego dnia zastrzelona na pobliskim cmentarzu. Została zakopana przy ogrodzeniu, ale nie na terenie cmentarza. Na chwilę obecną nie jest znane dokładne miejsce, gdzie znajduje się jej grób - stwierdził Bartosz Rohan.

Prelegent opowiedział także o miejscach pochówku w miejscowościach: Krzywcza, Pławo, Wolica, Żubracze i Mrzygłód.

W prelekcji wzięli udział między innymi przewodniczący Rady Miasta Krosna Zbigniew Kubit, wiceprzewodnicząca Rady Anna Galert, rektor Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie dr hab. Zbigniew Barabasz.